लिस्बन । पोर्चुगल सरकारले आगामी अप्रिल २०२६ देखि देशभर खाली क्यान र बोतल फिर्ता प्रणाली (Deposit and Return System – DRS) लागू गर्ने घोषणा गरेको छ। यस प्रणाली अन्तर्गत पेय पदार्थका क्यान तथा बोतल खरिद गर्दा उपभोक्ताले १० सेन्ट अतिरिक्त रकम तिर्नुपर्नेछ, जुन प्रयोगपछि खाली क्यान वा बोतल फिर्ता गरेपछि पुनः प्राप्त गर्न सकिनेछ।
पर्यावरण मन्त्री मारिया दा ग्रासा कार्भाल्होका अनुसार यो कदमले रिसाइकलिङ प्रवर्द्धन गर्नुका साथै वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
“उपभोक्ताले प्रयोग गरिसकेपछि क्यान र बोतलहरू विशेष मेसिन वा म्यानुअल सङ्कलन केन्द्रमा बुझाउँदा तिरेको १० सेन्ट फिर्ता पाउनेछन्,” मन्त्री कार्भाल्होले पत्रकारहरूलाई जानकारी दिइन्।
सरकारले देशभर २,५०० वटा रिटर्न मेसिन र १२,५०० वटा सङ्कलन केन्द्र स्थापना गर्ने योजना बनाएको छ। यी केन्द्रहरू मुख्यतः सुपरमार्केट तथा व्यापारिक प्रतिष्ठानहरूमा रहनेछन्, जसले उपभोक्तालाई सजिलै फिर्ता गर्न सुविधा प्रदान गर्नेछ।
यस प्रणाली लागू भएपछि क्यान र बोतल सडक, नदी, समुद्र तथा फोहोर थुप्रिने स्थानमा फालिने प्रवृत्ति घट्ने र रिसाइकलिङ दर उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। स्मरणीय छ, युरोपका धेरै देशहरूमा क्यान तथा बोतल फिर्ता प्रणाली सफलतापूर्वक लागू भइसकेको छ।
पोर्चुगलले अप्रिल २०२६ देखि यो प्रणाली लागू गर्ने घोषणा गरेसँगै, युरोपमा DRS झनै व्यापक बन्दै गएको देखिन्छ। यसअघि नै जर्मनी, नेदरल्याण्ड्स, स्विडेन, नर्वे, फिनल्याण्ड र डेनमार्क जस्ता देशहरूले यस्तो प्रणाली सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
Deposit and Return System (DRS) अन्तर्गत उपभोक्ताले पेय पदार्थ खरिद गर्दा सानो अतिरिक्त रकम (डिपोजिट) तिर्छन्, र खाली क्यान वा बोतल फिर्ता गर्दा सो रकम फिर्ता पाउँछन्। यसले फोहोर व्यवस्थापन सुधार गर्नुका साथै रिसाइकलिङ दर उल्लेखनीय रूपमा बढाएको बताइन्छ। जर्मनीमा यो प्रणालीमार्फत ९० प्रतिशतभन्दा बढी क्यान तथा बोतल पुनः सङ्कलन हुने गरेको छ। स्विडेन र फिनल्याण्डमा पनि क्यान र प्लास्टिक बोतलको रिसाइकलिङ दर युरोपमै उच्च मानिन्छ।
यी देशहरूलाई उदाहरणका रूपमा लिएर अन्य युरोपेली मुलुकहरूले पनि यही मोडेल अपनाउन थालेका छन्। हालैका वर्षहरूमा स्लोभाकिया, लाट्भिया र रोमानियाले यो प्रणाली सुरु गरिसकेका छन्। आयरल्याण्ड र हंगेरीले २०२४ देखि लागू गरेका हुन् भने अष्ट्रियाले २०२५ बाट औपचारिक रूपमा कार्यान्वयन थालेको छ। पोर्चुगल, बेल्जियम र स्पेनले २०२६ भित्र यो प्रणाली लागू गर्ने योजना बनाएका छन्। बेलायतको स्कटल्यान्डले समेत भविष्यमा लागू गर्ने तयारी गरे पनि कार्यान्वयन केही समयका लागि स्थगित गरिएको छ।
पर्यावरण विज्ञहरूका अनुसार क्यान र बोतल फिर्ता प्रणालीले समुद्र, नदी र सडकमा फालिने प्लास्टिक तथा धातुजन्य फोहोर घटाउन ठूलो भूमिका खेल्छ। साथै, उपभोक्तालाई प्रत्यक्ष आर्थिक प्रोत्साहन प्रदान गरिने भएकाले जनसहभागिता पनि उच्च हुने अपेक्षा गरिएको छ।
यसरी, क्यान र बोतल फिर्ता प्रणाली युरोपमा वातावरण संरक्षण र परिपत्र अर्थतन्त्र (Circular Economy) प्रवर्द्धन गर्ने प्रभावकारी उपायका रूपमा स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ।
